Αρχική > Περιβάλλον, Τέχνη > Δημιουργώντας ένα Bonsai

Δημιουργώντας ένα Bonsai

Παρασκευή, 25, Μαΐου, 2012 Σχολιάστε Go to comments

Ιστορική αναδρομή της δημιουργίας και πορείας των bonsai.
Κοιτάζοντας την απαράμιλλη ομορφιά ενός bonsai, έρχονται στο μυαλό του θεατή εικόνες μίας εντελώς ξεχωριστής τέχνης, που απαιτεί χρόνια κοπιαστικής εργασίας για να επιτύχει το θαύμα ενός ξεχωριστού μικρού δένδρου. Χαρακτηριστική είναι η συμβολή των απομονωμένων Κινέζων μοναχών που εργάζονταν εντατικά για την καλλιέργεια των bonsai, καθώς κατά πάσα πιθανότητα αυτοί ήταν οι πρώτοι που εκτίμησαν την ανεμοδαρμένη ομορφιά αυτών των δέντρων στα σπίτια και τους κήπους τους.

Ένας από τους πιο πρώιμους κινεζικούς μύθους υποστηρίζει ότι στη δυναστεία Χαν (206 π.Χ. – 220 μ.Χ.) ένας αυτοκράτορας δημιούργησε ένα τοπίο στο προαύλιό του με λόφους, κοιλάδες, ποταμούς, λίμνες και δέντρα που αντιπροσώπευαν ολόκληρη την αυτοκρατορία του. Δημιούργησε το τοπίο έτσι ώστε να μπορεί να κοιτάζει όλη την αυτοκρατορία του μόνο από τα παράθυρα του παλατιού του. Αυτή η μικροσκοπική μορφή τοπίων τέχνης ήταν αναγκαστικά μόνο δικαίωμα του αυτοκράτορα να την κατέχει. Οποιοσδήποτε άλλος που θα είχε στην κατοχή του ακόμη και μία μινιατούρα ενός τοπίου ή δένδρου θα αντιμετωπιζόταν ως απειλή για την αυτοκρατορία και θα υπόκειτο σε θάνατο.

Ένας άλλος κινεζικός μύθος σχετικός με τη δημιουργία του bonsai αφορά έναν ποιητή και δημόσιο υπάλληλο του 4ου αιώνα μ.Χ., με το όνομα Guen-ming. Θεωρείται ότι μετά από την αποχώρησή του από το λειτούργημά του άρχισε να τοποθετεί τα χρυσάνθεμα του κήπου του στα δοχεία. Μερικοί ιστορικοί θεωρούν ότι αυτό ήταν ένα βήμα προς την αρχή του bonsai στη διάρκεια της δυναστείας Tang, περίπου 200 έτη αργότερα.

Οι Ιάπωνες, εντούτοις, είναι από τότε αρμόδιοι για τον καθορισμό της τέχνης της καλλιέργειας των δέντρων bonsai στα παρόντα πρότυπά του. Η λέξη “bonsai” σημαίνει ουσιαστικά «μικρό φυτό σε δίσκο». Οι πρώτες αυθεντικές μαρτυρίες των δέντρων bonsai χρονολογούνται από τις αρχές του 14ου αιώνα μ.Χ. Είναι αρκετά πιθανό, εντούτοις, ότι η πρακτική της καλλιέργειας των bonsai δένδρων δημιουργήθηκε πριν από περισσότερα από 1.000 έτη στην Κίνα σε μια πολύ βασική κλίμακα, γνωστή ως pun-sai, όπου μόνο ένα μικρό δέντρο μεγαλώνει σε ένα ρηχό δοχείο. Αυτά τα πρόωρα δέντρα είχαν αραιό φύλλωμα και τραχείς κορμούς που έμοιαζαν συχνά με ζώα, όπως δράκους ή πουλιά. Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός μύθων και θρύλων που περιβάλλουν το κινεζικό bonsai και οι περίτεχνοι σχηματισμοί των ριζών και των κορμών ακόμα και σήμερα εκτιμούνται ιδιαίτερα από τους κατασκευαστές και συλλέκτες των bonsai.

Το κινεζικό bonsai προέρχεται από το τοπίο της φαντασίας και των εικόνων των φλογερών δράκων και των κουλουριασμένων φιδιών που επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τη φυσική ομορφιά των δέντρων. Η τεχνική αυτή της επέμβασης στη φύση προτιμήθηκε από τους Ιάπωνες καλλιτέχνες bonsai, με αποτέλεσμα να έχει μεγάλη απόσταση από την κινεζική μορφή της τέχνης των bonsai. Οι Ιάπωνες τείνουν στην εστίαση της χρήσης εγγενών ειδών για τα bonsai τους – συγκεκριμένα πεύκα, αζαλέες και σφενδάμους, κάποια από τα είδη που θεωρούνται ως παραδοσιακά είδη bonsai. Σε άλλες χώρες εντούτοις, οι άνθρωποι θεωρούν ότι ακόμα και διάφορα αειθαλή και φυλλοβόλλα φυτά μπορούν να μεγαλώσουν ως bonsai.

Είναι γενικώς αποδεκτό, παρ’ όλα αυτά, ότι τα περισσότερα bonsai είναι δέντρα ή θάμνοι, μετά την υιοθέτηση από την Ιαπωνία πολλών πολιτιστικών και εμπορικών σημάτων της Κίνας, συμπεριλαμβανομένων των bonsai, που εισήχθηκαν στην Ιαπωνία κατά τη διάρκεια της περιόδου Kamakura (1185 – 1333). Η μετάδοση των bonsai επιτεύχθηκε με τη βοήθεια του Βουδισμού Zen, μίας θρησκείας που εκείνη την εποχή διαδιδόταν γρήγορα στις περιοχές γύρω από την Ασία. Ο ακριβής χρόνος διάδοσης της καλλιέργειας των bonsai είναι αμφισβητήσιμος, αν και φαίνεται πως στην Ιαπωνία πρέπει να είχε φθάσει ήδη το 1195 μ.Χ., επειδή διασώζεται ένας πάπυρος εκείνης της εποχής, ο οποίος κάνει αναφορά σε bonsai. Mε την εισαγωγή του bonsai στην Ιαπωνία, η τέχνη και η καλλιέργειά του αναπτύχθηκαν πολύ περισσότερο από όσο στην Κίνα.

Με την πάροδο του χρόνου, τα απλά δέντρα περιορίστηκαν όχι μόνο στους βουδιστές μοναχούς και τα μοναστήρια τους, αλλά και αργότερα αποτέλεσαν αντιπροσωπευτική ασχολία της αριστοκρατίας – ένα σύμβολο γοήτρου και τιμής. Τα ιδανικά και η φιλοσοφία του bonsai άλλαξαν πολύ κατά τη διάρκεια των αιώνων. Για τους Ιάπωνες, το bonsai αντιπροσωπεύει μία μείξη των ισχυρών αρχαίων πεποιθήσεων με τις ανατολικές φιλοσοφίες της αρμονίας μεταξύ του ατόμου, της ψυχής και της φύσης.

Σε ένα αρχαίο ιαπωνικό ρητό που γράφηκε στην Ιαπωνία κατά την περίοδο Kamakura αναφέρεται ότι: «Για να εκτιμήσεις και να βρεις την ευχαρίστηση στα περίεργα διαμορφωμένα και σε δοχείο δέντρα, πρέπει να αγαπήσεις την παραμόρφωση». Εάν αυτό είναι μία θετική ή αρνητική δήλωση για τα bonsai, αποδεικνύεται από τη μεγάλη εξάπλωση των δένδρων αυτών και την αποδοχή της ως μίας αποδεκτής πρακτικής της ανώτερης κοινωνικής τάξης της Ιαπωνίας μέχρι την περίοδο Kamakura. Μέχρι το 14οαιώνα, το bonsai αντιμετωπίσθηκε πράγματι ως μία πολύ ιδιαίτερη μορφή τέχνης, και είχε αυτή τη σημασία για πολλούς ακόμα αιώνες.

Τα bonsai μεταφέρθηκαν στο εσωτερικό των σπιτιών σε ειδικές περιπτώσεις από την ιαπωνική αριστοκρατική ελίτ και έγιναν ένα σημαντικό μέρος της ιαπωνικής ζωής με την επίδειξή τους σε ειδικά σχεδιασμένα ράφια. Αυτά τα με σύνθετο τρόπο διαμορφωμένα φυτά δε διατηρήθηκαν πλέον στο ύπαιθρο, αν και οι πρακτικές της ανάπτυξης και του κλαδέματος δεν αναπτύχθηκαν μέχρι αργότερα. Επιπλέον, τα μικρά δέντρα ως το 15ο αιώνα ακόμα λαμβάνονταν από την άγρια φύση. Στο 17ο και το 18ο αιώνα, οι ιαπωνικές τέχνες έφθασαν στην απόλυτη ακμή τους και επηρέαζαν όλους τους γειτονικούς πληθυσμούς. Τα bonsai εξελίχθηκαν με βάση την πολύ υψηλότερη κατανόηση και τον καθορισμό της φύσης.

Ο κύριος παράγοντας στη διατήρηση των bonsai ήταν τώρα η αφαίρεση όλων των περιττών μερών του φυτού, εκτός από των απαραίτητων και πιο καλαίσθητων. Η μείωση μόνο στα απαραίτητα στοιχεία και ο τελικός καθορισμός του δέντρου ήταν συμβολική της ιαπωνικής φιλοσοφίας αυτής της περιόδου, που παρουσιάζεται έκδηλα στους πολύ απλούς ιαπωνικούς κήπους όπως εκείνους στο διάσημο ναό Roan-ji. Περίπου σε αυτήν την περίοδο, το bonsai έγινε επίσης δημοφιλές στο ιαπωνικό κοινό, που αύξησε κατά πολύ τη ζήτηση για τα μικρά δέντρα που συλλέχθηκαν από τις άγριες περιοχές της χώρας.

Με την πάροδο του χρόνου, το bonsai άρχισε να λαμβάνει διαφορετικές μορφές, οι οποίες ποίκιλλαν σε μεγάλο βαθμό μεταξύ τους. Οι καλλιτέχνες bonsai εξέτασαν τη βαθμιαία εισαγωγή άλλων σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων στις φυτείες bonsai, όπως βράχους, συμπληρωματικά φυτά, και ακόμη και μικρά κτήρια, στοιχεία τα οποία αποτελούν την τέχνη του bon-kei. Εξέτασαν επίσης την αναπαραγωγή μικροσκοπικών τοπίων στη φύση, τέχνη γνωστή ως sai-kei, που συνέβαλε στην περαιτέρω ανάπτυξη των καλλιτεχνικών δυνατοτήτων για τα bonsai.

Στα μέσα του 19ου αιώνα πλέον, μετά από περισσότερα από 230 χρόνια παγκόσμιας πολιτιστικής απομόνωσης, η Ιαπωνία ανοίχτηκε στον υπόλοιπο κόσμο. Το bonsai διαδόθηκε σύντομα από τους ταξιδιώτες που επισκέφτηκαν την Ιαπωνία και τα μικρά δένδρα μέσα στα κεραμικά δοχεία τους, που μιμούνταν τα ώριμα και ψηλά δέντρα της φύσης έφτασαν ως τα πέρατα του κόσμου. Μεγάλες εκθέσεις στο Λονδίνο, τη Βιέννη και το Παρίσι στο τελευταίο μέρος του 19ου αιώνα, με σημαντικότερη την παγκόσμια έκθεση του Παρισιού το 1900, έφερε στο δυτικό κόσμο τη γνωριμία με το bonsai.

Εξ αιτίας αυτής της φαινομενικής ανόδου στη ζήτηση για bonsai, η πλέον ευρέως ανεπτυγμένη βιομηχανία και η έλλειψη φυσικής διαμόρφωσης οδήγησαν στην εμπορική παραγωγή των bonsai από καλλιτέχνες που έφτιαχναν φυτά που έμοιαζαν με bonsai. Υιοθέτησαν διάφορες βασικές μορφές στα φυτά τους και χρησιμοποίησαν σύρμα και συγκεκριμένες τεχνικές ανάπτυξης, ώστε εξέλιξαν ακόμα περισσότερο την τέχνη του bonsai.

Οι Ιάπωνες σύντομα έστρεψαν το ενδιαφέρον τους σε αυτή τη νέα μορφή τέχνης, προκειμένου να την εκμεταλλευτούν και οικονομικά, ιδρύοντας φυτώρια που στόχευαν αποκλειστικά στη δημιουργία, ανάπτυξη και εξαγωγή δένδρων bonsai. Πλέον χρησιμοποιούνταν διαφορετικά φυτά για να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις της νέας πελατείας και την επιβίωση των φυτών στο κλίμα των διάφορων χωρών όπου θα εξάγονταν. Επιπλέον, θα εξασφαλιζόταν η παραγωγή πιο τακτοποιημένου φυλλώματος και οι καταλληλότερες συνθήκες ανάπτυξης. Οι τεχνικές bonsai, όπως η ανάπτυξη των δέντρων από σπόρο ή μοσχεύματα, το μπόλιασμα και η διαμόρφωση του κορμού σε ασυνήθιστα ή διαφορετικά σχήματα δέχθηκαν μεγάλη ώθηση.

Το bonsai έχει εξελιχθεί στη σύγχρονη εποχή με τέτοιο τρόπο, ώστε να απεικονίζει τις μεταβαλλόμενες προτιμήσεις των συλλεκτών, αλλά και τις συνήθειες των χωρών και των πολιτισμών. Στην Ιαπωνία σήμερα, το bonsai θεωρείται ως το σύμβολο του πολιτισμού και των ιδανικών της χώρας, ενώ έχει λάβει αναγνώριση σε παγκόσμιο επίπεδο, με φανατικούς συλλέκτες.

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΜΠΟΝΣΑΙ

Ανάμεσα στις τέχνες και το απέραντο πλούτος του ανατολικού μυστικισμού συναντάμε μία η οποία, ακόμα και σήμερα, εξακολουθεί να είναι πολύ λίγο γνωστή στην Ευρώπη και σχεδόν άγνωστη στην Ελλάδα. Πρόκειται για την Τέχνη του Μπονσάι, δηλαδή για τη δημιουργία και την καλλιέργεια δέντρων νάνων. 

Αλλά πώς ορίζεται ακριβέστερα ένα Μπονσάι; Γιατί, κακά τα ψέματα, το να έχει κανείς ένα δέντρο μέσα σε μία γλάστρα, έστω ρηχή, δεν κάνει αναγκαστικά ένα Μπονσάι. Ένα Μπονσάι είναι μία καλλιτεχνική απομίμηση ενός φυσικού δέντρου σε μικρογραφία. Μονάχα μπορεί να υπάρχει σ’ ένα δοχείο. Είναι, στην ουσία, ένα έργο τέχνης φτιαγμένο από το ανθρώπινο χέρι, μέσα από λεπτό χειρισμό και ειδικές φροντίδες, για το οποίο χρησιμοποιούνται ως υλικό τα φυσικά φυτά. Πάνω απ’ όλα είναι μία απατηλή εικόνα ενός πραγματικού δέντρου. 

Το Μπονσάι είναι μια μορφή τέχνης. Όπως κάθε εικαστική τέχνη, περιέχει όλα τα ουσιαστικά αισθητικά στοιχεία: σύνθεση, ισορροπία, προοπτική, βάθος, υφή, χρώμα κ.λ.π. Η αναλογία μ’ ένα τοπίο ζωγραφικής είναι κατάλληλη, με τη διαφορά ότι το έργο τέχνης του Μπονσάι ποτέ δεν είναι τελειωμένο. Είναι ζωντανό, έχει μια έντονη δυναμική που απαιτεί από τον καλλιτέχνη μία συνεχόμενη προσπάθεια και υπευθυνότητα. Χρειάζεται να διατηρείται συνέχεια, για να μη χάσει την ομορφιά και τη γοητεία του, και εφόσον τα δέντρα μπορεί να ζήσουν πολλούς αιώνες, το ζωντανό και δυναμικό αυτό έργο τέχνης κληρονομείται από γενιά σε γενιά.

Η λέξη bonsai είναι γιαπωνέζικη και σημαίνει «δέντρο νάνος σε ρηχό δίσκο». Είναι μία παραλλαγή της αντίστοιχης αρχαίας κινέζικης λέξης «Pen-Zin» που σημαίνει κάτι ανάλογο, δηλαδή «μικρό δέντρο νάνος». Έτσι, συνήθως πιστεύεται ότι η τέχνη του Μπονσάι ξεκίνησε στην Ιαπωνία, αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ξεκίνησε στην Κίνα και υπάρχουν αναφορές ότι ήδη από το έτος 2000 π.Χ. οι Κινέζοι καλλιεργούσαν φυτά σε δοχεία ως τμήμα της κανονικής κηπουρικής τέχνης τους.

Οι Κινέζοι έχουν μια μακρόχρονη κηπουρική παράδοση. Ήταν ένας από τους πρώτους γνωστούς πολιτισμούς, μαζί με τον αιγυπτιακό και τον περσικό, που ανέπτυξαν σε μεγάλο βαθμό αυτή την τέχνη του εξωραϊσμού της Φύσης και την ικανότητα να δημιουργούν πανέμορφους κήπους. Μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την ιστορία των πρώτων κινέζικων κήπων μέχρι τη δυναστεία Τσανγκ (6ος-7ος αιώνας π.Χ.).

Τα στοιχεία που έγινε δυνατό να συλλεχθούν γι’ αυτό το μακρινό παρελθόν, και ιδιαίτερα για την τέχνη του Μπονσάι, είναι αυτά που μας κληροδότησαν οι αρχαίες παραδόσεις. Ήδη τα κινέζικα ζωγραφισμένα ρολά που χρονολογούνται στο 600 μ.Χ. παριστάνουν μικρογραφίες δέντρων σε όμορφα μικρά κεραμικά δοχεία. Πιθανόν ήταν Κινέζοι βουδιστές μοναχοί που τον 10ο ή 11ο αιώνα μετέφεραν στην Ιαπωνία το Μπονσάι ως θρησκευτικό αντικείμενο. Ο κινέζικος Βουδισμός, και ειδικά ο Βουδισμός Ζεν έδινε πολλή σημασία στην τέχνη του Μπονσάι, ως ένα ακόμα μέσο πνευματικής διαμόρφωσης των μοναχών. Πιθανόν λόγω της τεράστιας υπομονής και επιμονής που χρειάζονται για την άσκησή της.

Μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί γιατί οι Αιγύπτιοι ή οι Πέρσες δεν ανέπτυξαν την τέχνη του Μπονσάι. Πιθανόν οφείλεται στο γεγονός ότι οι κήποι των πρώτων διέφεραν ριζικά από τους κήπους των Κινέζων. Ανάμεσα στους διάφορους λόγους αυτής της διαφοράς είναι ότι η Κίνα, σε αντίθεση με την Αίγυπτο ή την Περσία, ήταν πάντοτε πλούσια σε ντόπια φυτά και δεν χρειαζόταν να κάνει εισαγωγές. Ανάμεσα στις χώρες με ήπιο κλίμα, η Κίνα είναι εκείνη που έχει την πιο ποικίλη χλωρίδα, επίσης θαυμάσια βλάστηση σε βουνά και πεδιάδες. Οι Κινέζοι προσπάθησαν πάντοτε να μιμηθούν αυτή τη Φύση και να τη φέρουν κοντά, στα σπίτια τους. Οι άλλοι δύο πολιτισμοί ζούσαν, αντιθέτως, σ’ ένα περιβάλλον πολύ πιο ξερό και προσπαθούσαν ώστε οι κήποι τους να ξεχωρίσουν από το περιβάλλον, δημιουργώντας μία εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Οι Κινέζοι μιμούνταν και ανέπτυσσαν τη φύση γύρω τους, ενώ οι Αιγύπτιοι και οι Πέρσες ήταν υποχρεωμένοι να αναπλάθουν ακριβώς την αντίθετη από αυτή που τους περιέβαλλε.

Οι Κινέζοι λοιπόν ήταν ένας από τους πρώτους λαούς που έμαθαν να εκτιμούν τη φυσική ομορφιά που υπήρχε γύρω τους και αυτό γίνεται έντονα αισθητό σε όλες τις μορφές τέχνης τους, από τη ζωγραφική και τη γλυπτική μέχρι τις τέχνες του πολέμου. Σε κανέναν άλλο πολιτισμό, από τη μακρινότερη αρχαιότητα, τα φυτά δεν είχαν έναν τόσο σημαντικό ρόλο. Υπάρχουν γραπτά του 5ου π.Χ. αι. που ήδη μιλούν για τις τεχνικές της μεταφύτευσης και για τα μπολιάσματα των δέντρων.

Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των κινέζικων κήπων, που επίσης καθρεφτίζεται στην αισθητική του Μπονσάι, είναι η απουσία τυπικότητας. Αυτό το στοιχείο μπαίνει σε πλήρη αντίθεση με την αρχιτεκτονική και τις άλλες πολιτισμικές τους εκφράσεις, γεγονός που ξενίζει πολύ τους Δυτικούς. Αυτό όμως εξηγείται λογικά, εφόσον οι Κινέζοι είναι ένας πολύ πρακτικός λαός. Διαλέγουν διάφορους κανόνες αν τους είναι χρήσιμοι, και αν όχι, τους αλλάζουν με άλλους. Αυτός ο τρόπος συμπεριφοράς έχει μία φιλοσοφική βάση: Για τον κινέζο οι γεωμετρικοί κανόνες φυλάγονται για εκείνους τους τομείς που εκφράζουν ανθρώπινες σχέσεις. Σχετικά με τον κόσμο της φύσης πιστεύουν ότι το καλύτερο είναι να αφήσουμε τα πράγματα να ακολουθήσουν τη δική τους φυσική τροπή. Έτσι, ενώ στα σπίτια τους και στις σχέσεις μεταξύ τους ακολουθούν την κομφουκιανή ηθική, στις σχέσεις τους με το περιβάλλον, τη Φύση και ειδικά με τα φυτά εφαρμόζουν τις γραμμές της Ταοϊκής φιλοσοφίας.

Η ΑΘΑΝΑΣΙΑ, ΤΟ ΙΕΡΟ ΒΟΥΝΟ ΚΑΙ ΤΟ BONSAI

Στην Κίνα ο συμβολισμός του Βουνού είναι εξαιρετικής σημασίας. Το βουνό θεωρείται ότι είναι η ενεργειακή αποθήκη του Σύμπαντος και η κορυφή της δύναμης και της εξουσίας όπου κατοικούν οι θεοί, συγκεκριμένα οι λεγόμενοι 8 Αθάνατοι. Να λείπει το βουνό σ’ έναν καθώς πρέπει κινέζικο κήπο ήταν κάτι το αδιανόητο.

Αυτός ο σεβασμός στο βουνό οδήγησε στη λατρεία των βράχων, που έφτασε στο αποκορύφωμα κατά τη δυναστεία Τανγκ (600-900 μ.Χ.).

Σημαντικός ρόλος σ’ αυτή τη θρησκευτική αντίληψη για την ιερότητα του βουνού έπαιξε ο Ταοϊσμός. Τα βουνά ξυπνούν μία αίσθηση για το μακρινό, το αιώνιο, το σταθερό και αμετακίνητο, για το παντοδύναμο. Και αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Ταοϊστές έβλεπαν τη σχέση του Ανθρώπου με το Σύμπαν.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, το γεμάτο μαγεία και μυστικισμό, αναπτύχθηκε ο μύθος των «Αθανάτων» ή Hsien. Λέει ότι υπάρχουν 8 Αθάνατοι (οι Part- Hsien) που ζουν στα βουνά οι οποίοι πού και πού επισκέπτονται τους ανθρώπους ή επιτρέπουν στους άξιους ανθρώπους να τους επισκεφθούν στο βουνό. Και τότε μπορεί να τους χαρίσουν το μυστικό της αθανασίας. Ειδικά οι Ταοϊστές, που είχαν βάλει ως στόχο την κατάκτηση της αθανασίας, τους λάτρευαν πολύ και συνεπώς σέβονταν τα βουνά και όλα τα όντα που κατοικούν σ’ αυτά.

Οι Ταοϊστές έπαιξαν έναν πολύ σπουδαίο ρόλο στην ανάπτυξη της τέχνης του Μπονσάι, γιατί καθώς έκαναν τις αλχημικές τους έρευνες (οι Ταοϊστές ήταν φημισμένοι αλχημιστές, μάγοι και γιατροί) με ορυκτά, μέταλλα και φυτά, με την ελπίδα να βρουν το ελιξίριο της αθανασίας (1), συγκέντρωσαν ένα μεγάλο πλούτος γνώσεων για φυσική ιατρική και θεραπευτικά βότανα. Για παράδειγμα, ανακάλυψαν έναν μύκητα που έλεγαν ότι μπορούσε να επιμηκύνει τη ζωή, όπως υπάρχουν άλλοι που μπορούν να προκαλέσουν παραισθήσεις. Σε μερικές αρχαίες ζωγραφιές φαίνονται ταοϊστές μοναχοί που κρατούν αυτόν το μύκητα στο ένα χέρι και μια μικρογραφία του Ιερού Βουνού στο άλλο. Αυτά τα σύμβολα σε μικρογραφία είχαν τεράστια σημασία, γιατί οι Κινέζοι φιλόσοφοι πίστευαν ότι σμικρύνοντας ένα αντικείμενο, θα μπορούσαν να χειριστούν άνετα όλες του τις ιδιότητες και μαγικές δυνάμεις. Οι πρακτικές σμίκρυνσης και μικρογράφησης είχαν μεγάλη σχέση με τις μαγικές τέχνες και την αναζήτηση της αθανασίας.

Η έννοια της αθανασίας στην Κίνα περισσότερο έχει σχέση με τη μακροζωία (δηλαδή την παράταση της ζωής για μερικούς ακόμα αιώνες), παρά με τη δυτικοχριστιανική αντίληψη που αντιλαμβάνεται την αθανασία ως τη δυνατότητα να ζήσει κανείς για πάντα στην Άλλη Ζωή.

Οι Ταοϊστές ανέπτυξαν λοιπόν την τέχνη της σμίκρυνσης του μεγέθους και της επιμήκυνσης της ζωής των δέντρων, κλαδεύοντας ρίζες και κλαδιά, συρματώνοντας κορμούς και καθυστερώντας την άνοδο και την κυκλοφορία των χυμών τους, με τον ίδιο τρόπο που έκαναν πιο αργό το ρυθμό της αναπνοής του σώματός τους για να μακραίνουν τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής. Κατά κάποιο τρόπο αυτά τα δέντρα νάνοι ήταν μια αντανάκλαση των γέρικων και συστρεφόμενων εικόνων των ίδιων των Ταοϊστών φιλοσόφων αλχημιστών.

Αργότερα, η τέχνη του Μπονσάι, γεμάτη μυστικισμό και φιλοσοφία, εξαπλώθηκε στις αυλές και στα μοναστήρια, ειδικά στα βουδιστικά, ώσπου μεταφέρθηκε από βουδιστές μοναχούς στα νησιά της Ιαπωνίας, στα οποία θα φτάσει στο απόγειό της και θα διατηρηθεί ως τις ημέρες μας. Σήμερα η Ιαπωνία είναι η κατ’ εξοχήν χώρα του Μπονσάι, αν και στην Κίνα τελευταία, παρ’ όλη την πολιτιστική καταστροφή του ’60, ξαναγεννιέται το ενδιαφέρον γι’ αυτή την παλαιά παραδοσιακή τέχνη.


 ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΕΝΑ ΜΠΟΝΣΑΙ


Παραδοσιακά υπάρχουν δύο βασικές σχολές για τη δημιουργία και συντήρηση των Μπονσάι. Η μία, η παλαιότερη, που αναπτύχθηκε στη Βόρεια Κίνα, θεωρεί ότι για τη δημιουργία του Μπονσάι χρειάζονται ειδικές τεχνικές φροντίδες όπως π.χ. η τοποθέτηση συρμάτων ή βαριδιών για να δοθούν περίεργα σχήματα στα κλαδιά. Η άλλη, του Νότου, η λεγόμενη Lignan, πιστεύει ότι τέτοιες μέθοδοι είναι αντιφυσικές και προτιμάει να επέμβει ελάχιστα. Απλώς ενεργεί μονάχα με το σύστημα του «άφησε να μεγαλώσει και μετά κλαδεύεις», επιτρέποντας στο δέντρο να μεγαλώσει όπως θέλει, με φυσικό τρόπο.

Από τη μακρινότερη αρχαιότητα, μέχρι και σήμερα ακόμη στην Ιαπωνία, τα Μπονσάι μαζεύονταν από τους απότομους γκρεμούς και τις ανεμοδαρμένες βουνοκορφές. Οι δύσκολες, αυστηρές κλιματολογικές και περιβαλλοντικές συνθήκες ανάγκασαν πολλά από αυτά τα δέντρα να μεγαλώσουν ελάχιστα, παρουσιάζοντας συγχρόνως περίεργα, παραμορφωμένα και ταλαιπωρημένα σχήματα. Βεβαίως η συλλογή τέτοιων περιπτώσεων έχει πολλές δυσκολίες και ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης, όταν το δέντρο μεταφυτευτεί στις «πολιτισμένες» συνθήκες των μολυσμένων πόλεών μας. Γι’ αυτό προτιμούνται άλλες μέθοδοι για τη δημιουργία ενός Μπονσάι.

Οι βασικότερες μέθοδοι είναι ξεκινώντας από σπόρο (απαιτεί μεγάλη υπομονή και επιμονή, αλλά έχει τα καλύτερα ίσως αποτελέσματα), από έτοιμα δενδρύλλια αγορασμένα σε φυτώρια, από μόσχευμα και από μπόλια ή καταβολάδες. Διαλέγονται και κλαδεύονται ή/και συρματώνονται επί χρόνια, έτσι ώστε να δείχνουν σαν να τα έχουν δείρει καταιγίδες και θύελλες, ενώ στην πραγματικότητα πέρασαν σχεδόν όλη τους τη ζωή προφυλαγμένα σε μία ρηχή γλάστρα στον κήπο ή στο σπίτι μας. Το πιο σημαντικό ίσως στην τέχνη του Μπονσάι είναι να κατορθωθεί αυτή η απομίμηση της πραγματικότητας, όπως επιχειρεί να κάνει και κάθε άλλη τέχνη. Έτσι, το αισθητικό αποτέλεσμα είναι πλήρες, όταν κάποιο δέντρο νάνος Μπονσάι μοιάζει πραγματικά μ’ ένα δέντρο δαρμένο από τον άνεμο και με μεγάλη ηλικία.

Η καλλιέργεια και η φροντίδα του Μπονσάι είναι μία πολύ χαλαρωτική απασχόληση, που βάζει την ψυχή σε επαφή με τη φύση. Ο διάλογος και ο διαλογισμός με το Μπονσάι επιτρέπει τη δημιουργία ενός πνευματικού δεσμού ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το έργο του, που έτσι βοηθάει τη φύση να αναπτυχθεί, και η φύση θα τον βοηθήσει χαρίζοντάς του την ομορφιά και τη δύναμη του Μπονσάι. Και μόνο να παρατηρήσει κανείς μερικά καλοφτιαγμένα Μπονσάι, αρκεί για να αισθανθεί αμέσως μεγάλη εσωτερική γαλήνη και ηρεμία. Για την πλήρη αισθητική επιτυχία χρειάζεται επίσης να ληφθεί υπ’ όψιν το μέγεθος, το σχήμα και το χρώμα της ρηχής γλάστρας, ώστε να βρίσκεται σε αρμονική ισορροπία με το σχήμα και το μέγεθος του Μπονσάι.

Για να μπορέσει το δέντρο να επιβιώσει είναι σημαντικό να φτιαχτεί το σωστό μίγμα από χώμα (συνήθως με τύρφη, άμμο, καστανόχωμα, κοκκινόχωμα, σε διάφορες αναλογίες, μαζί με λίγη κοπριά, στάχτες, κατακάθια από καφέ, ρινίσματα σιδήρου και κερατόσκονη που θα προμηθεύσουν τα απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία αργής διάλυσης). Επίσης είναι σημαντικό να διατηρηθεί πάντα η κατάλληλη ισορροπία στην υγρασία του χώματος και του φυλλώματος, ώστε να μη σαπίσουν οι ρίζες από υπερβολή στο νερό, αλλά ούτε και να βρεθεί ποτέ στεγνό -με εξαίρεση τα πεύκα- όπως επίσης να διατηρείται ο σωστός ρυθμός στις τακτικές λιπάνσεις. Το κλάδεμα των περιττών κλαδιών ή εκείνων που ξεφεύγουν από το επιθυμητό σχήμα, καθώς και των ριζών, με ετήσια τακτικότητα αλλά στην κατάλληλη εποχή, θα συμβάλουν αποτελεσματικά τόσο στη διατήρηση της υγείας του Μπονσάι όσο και στη διατήρηση ή και σμίκρυνση του μεγέθους των φύλλων.

ΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΤΙΛ

Υπάρχουν ολόκληρα βιβλία που μιλούν για όλα αυτά τα στοιχεία καλλιέργειας και φροντίδας των Μπονσάι, καθώς και για τα διάφορα στιλ στα οποία μπορεί να διαμορφωθεί το σχήμα ανάπτυξής τους, αλλά σ’ αυτό το σύντομο άρθρο θα περιοριστούμε στα πιο βασικά.

Από παλιά παρουσιάστηκε η ανάγκη να ταξινομηθούν τα Μπονσάι σε μερικά βασικά στιλ ή ομάδες, με σκοπό να μπορούν να περιγραφούν πιο κατάλληλα ως προς τη σχέση με το φυσικό πρότυπό τους. Αυτές οι αρχικές ομάδες είναι σήμερα γνωστές ως τα κύρια κλασσικά στιλ. Υπάρχουν γύρω στα 30 αναγνωρισμένα στιλ, αλλά τα πιο βασικά και συνηθισμένα είναι τα εξής:

1.– Το τυπικό όρθιο, που είναι κατακόρυφο, με τριγωνικό περίγραμμα. Είναι το στιλ με τους περισσότερους κανόνες και περιορισμούς. Για παράδειγμα, το πρώτο κλαδί πρέπει να ξεκινήσει από τη βάση στο 1/3 του συνολικού ύψους του Μπονσάι, η διάταξη των κλαδιών πρέπει να είναι κωνική και με σαφώς καθορισμένες αποστάσεις μεταξύ τους κ.λ.π.

2.– Το άτυπο όρθιο χαρακτηρίζεται από ένα σχήμα σαν ελαφρό «S» στον κορμό, με κλίση ανάμεσα στις 10 με 20 μοίρες από την κάθετη. Αυτό το γεγονός επιτρέπει μεγαλύτερη ελευθερία σχεδιασμού και αποδέσμευση από τους πολύ αυστηρούς κανόνες του τυπικού όρθιου στιλ. Ένας χρυσός κανόνας όμως υπάρχει: να μην ξεκινούν ποτέ κλαδιά από το εσωτερικό μέρος των καμπυλών του κορμού. Η γενική σιλουέτα του δέντρου πρέπει επίσης να είναι κωνική.

3.– Το επικλινές, που ονομάζεται έτσι για τη γενική έντονη κλίση του δέντρου, μεταξύ 40 και 45 μοίρες από την κάθετη. Απαραίτητη προϋπόθεση γι’ αυτό το στιλ είναι να φαίνεται στην επιφάνεια του εδάφους μία γερή και απλωμένη ριζική βάση, για να μη δώσει την εντύπωση της αστάθειας. Τα κλαδιά του δεν πρέπει να έχουν κλίση προς τα πάνω, αλλά καλύτερα να κλίνουν ελαφρώς προς τα κάτω.

4.– Το στιλ «καταρράκτης», με την παραλλαγή του «ημικαταρράκτη», είναι πολύ παλιό κινέζικο στιλ και το εμπνεύστηκαν από τα δέντρα που μεγαλώνουν σε γκρεμούς και στα κοιλώματα των βράχων. Πρέπει να έχει ένα κοντό κωνικό κεφάλι, αλλά μ’ έναν κορμό αρκετά χοντρό, καμπυλωμένο όσο το δυνατόν πιο κοντά στο χείλος της γλάστρας, με τα κλαδιά του να πέφτουν κάτω από το επίπεδο του χώματος. Αν όμως παραμένει οριζόντια, παράλληλα με το έδαφος, ονομάζεται «ημικαταρράκτης». Η ευαισθησία και η μαγεία που περικλείει αυτό το στιλ το κάνουν ένα από τα δυσκολότερα αλλά και συγχρόνως από τα πιο όμορφα.

5.– Το στιλ «δαρμένο από τον άνεμο» προσπαθεί να αναπαράγει το οπτικό αποτέλεσμα ενός δέντρου που συνέχεια δέρνεται από τους δυνατούς ανέμους. Η καμπύλωσή του εκφράζει την επιμονή του να επιβιώσει πέρα από κάθε δυσκολία. Ο κορμός και τα κλαδιά του έχουν την κλίση τους προς μία μόνο κατεύθυνση, αυτή του ανέμου. Ένα τέτοιο Μπονσάι είναι ένα σύμβολο δύναμης και επιμονής μπρος στις αναποδιές της ζωής.

6.– Το «λογοτεχνικό» είναι επίσης από τα παλαιότερα και δυσκολότερα στιλ. Δημιουργήθηκε από μερικούς λόγιους «μανδαρίνους» της κινέζικης αυλής, όταν αηδιασμένοι από την παρακμή της εποχής (4ος-5ος αι. μ.Χ.), έφυγαν μοναχοί στα βουνά για να αποκαταστήσουν την επαφή τους με τη φύση, την αγνότητα και το θείο και να περάσουν εκεί τα τελευταία χρόνια της ζωής τους. Η προτίμησή τους ήταν τα μοναχικά δέντρα, μεγαλωμένα σε απόκρημνα μέρη, με ασυνήθιστα χαρακτηριστικά λόγω των υπερβολικά σκληρών κλιματολογικών συνθηκών. Το κύριο σημείο σ’ ένα τέτοιο Μπονσάι είναι οι λεπτές συστροφές του κορμού ο οποίος έχει ελάχιστο φύλλωμα, ίσα-ίσα για να φαίνεται ότι είναι ζωντανό.

7.– Το στιλ του σχισμένου κορμού δεν ακολουθεί κανέναν προδιαγραμμένο κανόνα σχεδιασμού. Ο σχισμένος κορμός δίνει την εντύπωση μεγάλης ηλικίας, αλλά απαιτεί πολλή προσοχή από τον καλλιτέχνη για να αποφύγει να σαπίσει το νεκρό ξύλο.

8.– Το στιλ με εκτεθειμένες ρίζες (παραλλαγή οι ρίζες πάνω σε βράχο) είναι επίσης από τα πιο εντυπωσιακά. Οι ρίζες αναπτύσσονται ελεύθερα πάνω στο έδαφος, θυμίζοντας εκείνα τα μεγάλα τροπικά δέντρα που φυτρώνουν σε βάλτους, με ρίζες που υψώνονται πάνω από το επίπεδο του εδάφους και του νερού.

9.– Το στιλ «σκούπα» είναι επίσης πολύ κλασσικό, αλλά και πολύ φυσικό, γιατί τα περισσότερα δέντρα στη φύση υιοθετούν αυτό το σχήμα. Ο κορμός είναι ίσιος και τα κλαδιά τακτοποιούνται προς τα πάνω σαν μία ανάποδη σκούπα. Εδώ η κύρια γοητεία είναι το λεπτεπίλεπτο πλέγμα των κλαδιών, που κυρίως το χειμώνα στα φυλλοβόλα δέντρα μπορεί να δείχνει πανέμορφο.

10.– Το στιλ του διπλού, τριπλού ή πολλαπλού κορμού, που αποτελείται από 2, 3 ή περισσότερους κορμούς οι οποίοι ενώνονται στη βάση. Δεν πρέπει να έχουν την ίδια διάμετρο ούτε το ίδιο ύψος. Αν η διαφορά μεταξύ τους είναι μεγάλη, ονομάζονται «πατέρας και γιος/γιοι», αν είναι μικρή, «μητέρα και κόρη/κόρες».

11.– Το συνδεμένο από τις ρίζες, όπου υπάρχουν μερικά ατομικά δέντρα σε ομάδα αλλά η ρίζα τους είναι κοινή. Αυτό το στιλ μοιάζει με το στιλ σε ομάδα, με τη διαφορά ότι τα δέντρα δεν είναι πραγματικά ανεξάρτητα.

Τέλος, υπάρχουν τα διάφορα στιλ σε ομάδα, σαν τοπία, σαν μικρό άλσος ή δασάκι, από μερικά δεντράκια που δίνουν την εντύπωση ενός μακρινού δάσους ή τοπίου. Τα δέντρα πάντα υπάρχουν σε μονό αριθμό, γιατί οι ζυγοί στην Κίνα και στην Ιαπωνία θεωρούνται αριθμοί της κακοτυχίας, και συγκεκριμένα το 4 είναι ο αριθμός σύμβολο του θανάτου. Αυτά είναι πολύ δύσκολα στιλ για τους αρχάριους, λόγω της περιπλοκότητας στη χρήση της προοπτικής και της οπτικής για να πετύχουμε το σωστό αισθητικό αποτέλεσμα.

Από την τέχνη του Μπονσάι μπορεί κανείς να πάρει αρκετά διδάγματα και πολλές ευχάριστες στιγμές. Χαλάρωση, ηρεμία, δυναμική αισθητική, ομορφιά, ακόμα και μαθήματα παιδαγωγικής ψυχολογίας, γιατί κάθε δέντρο εκφράζει ένα διαφορετικό χαρακτήρα, τον οποίο ο καλλιτέχνης μπορεί να μάθει να διορθώνει, να βελτιώνει, να εκπαιδεύει. Γιατί κατά την αρχαία ανατολική φιλοσοφία έχουν και τα δέντρα μία ψυχή.

Αλλά από όλες αυτές τις αρετές και τις διδασκαλίες που μπορεί να μας προσφέρει ένα Μπονσάι, ίσως μία είναι αυτή που ξεχωρίζει. Η τέχνη του Μπονσάι μας δίνει την υπομονή, μία αρετή που σήμερα χρειάζεται ιδιαιτέρως σ’ αυτή την κοινωνία της βιασύνης, του «όλα fast». Η υπομονή είναι μια αρετή που μας κάνει να γινόμαστε καλύτεροι και ανώτεροι κάθε μέρα, γιατί δεν περιμένουμε τα γρήγορα αλλά εφήμερα αποτελέσματα που επιδιώκει ο σύγχρονος κόσμος. Η προσπάθειά μας είναι συνεχόμενη, χωρίς να υποκύπτουμε σε απογοητεύσεις, χωρίς να κάνουμε ποτέ ούτε βήμα πίσω στα ήδη κατακτημένα. Οι Κινέζοι βουδιστές έλεγαν ότι η υπομονή είναι το κλειδί για τη Νιρβάνα, το κλειδί για την Ευδαιμονία. Και ίσως εξαιτίας αυτής της σημερινής έλλειψης υπομονής και επιμονής να υπάρχουν τόσοι άνθρωποι δυστυχισμένοι στον πλανήτη μας. Η Τέχνη του Μπονσάι μπορεί λοιπόν, όπως έκανε και πριν από αιώνες στην Ανατολή, να βοηθήσει το σύγχρονο άνθρωπο να εναρμονιστεί καλύτερα με τη φύση και να γίνει πιο ευτυχισμένος, αναπτύσσοντας πολλές αρετές.


Τα φανταστικά μπονσάι-δεντρόσπιτα


Ο Ιάπωνας καλλιτέχνης Takanori Aiba δημιουργεί φανταστικά,μικροσκοπικά δεντρόσπιτα πάνω σε δεντράκια μπονσάι. Δίνει μεγάλη σημασία στη λεπτομέρεια σε ότι κι αν δημιουργεί: κτίρια, γέφυρες, μπαλκόνια, πύργους.
Γεννήθηκε το 1953 στην Γιοκοχάμα της Ιαπωνίας. Αρχικά εργάστηκε ως εικονογράφος σε περιοδικό μόδας. Μετά από 10 χρόνια ίδρυσε τη δική του εταιρεία γραφικών και σχεδιασμού. Από το 2003 στο μυαλό του υπήρχε η σκέψη να δημιουργήσει τριδιάστατα έργα τέχνης, στα οποία να συνδυάζει τη γνώση και την εμπειρία του, τόσο ως εικονογράφος όσο και ως αρχιτέκτονας.


Περισσότερα στο kykeon.ning.com

Αρχική

Advertisements
Κατηγορίες:Περιβάλλον, Τέχνη
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: